Hatta t\u0131bb\u0131 ge\u00e7iyorsun, ileride hal\u0131c\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda 😊.<\/p>\n\n\n\n
Her ne denli yaz\u0131 e\u011flenceli ba\u015flasa da \u00e7ok ciddi sorunlara de\u011finecek. Can\u0131m\u0131z s\u0131k\u0131lacak, hatta sinirlenece\u011fiz \u201cBu sorun niye \u00e7\u00f6z\u00fclemiyor?\u201d diye. Ancak \u015funu belirtmem gerekiyor: Burada sorun derken t\u0131bb\u0131n daha \u00e7ok bilim yan\u0131ndaki sorunlar\u0131 kastediyorum. Daha \u201cmesleki\u201d olarak tan\u0131mlayabilece\u011fim sorunlar\u0131na (tedavi, tedavinin verimlili\u011fi, hastaya ula\u015fmas\u0131, sa\u011fl\u0131k sistemi ve sistemdeki ak\u0131lalmaz bask\u0131lar bg.) girmiyorum, ancak ona da s\u0131ra gelecek. \u00d6yleyse ba\u015flayal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n
Bu sorunlar\u0131n topland\u0131\u011f\u0131 tek bir liste yok, o y\u00fczden karma bir sorun yuma\u011f\u0131 ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
Hastal\u0131k nedir? Bir ki\u015fi hangi durumlarda \u201chasta\u201d say\u0131l\u0131r? Bu sorular\u0131n DS\u00d6\u2019ce yan\u0131tland\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnebilirsiniz, ancak durum \u00f6yle de\u011fil. DS\u00d6 \u201csa\u011fl\u0131k\u201d durumunu tan\u0131mlam\u0131\u015f, o da \u015f\u00f6yle: Fiziksel, mental ve sosyal olarak tam bir iyilik durumu ve rahats\u0131zl\u0131k verici durumlar\u0131n\/hastal\u0131klar\u0131n yoklu\u011fu.2<\/sup> \u201cBu tan\u0131m\u0131 bozan her durum hastal\u0131kt\u0131r.\u201d diyebiliriz ancak yukar\u0131daki tan\u0131m\u0131n i\u00e7inde hastal\u0131k ge\u00e7iyor. Bir kavram\u0131 kendisiyle tan\u0131mlayamay\u0131z. Ayr\u0131ca DS\u00d6 tan\u0131m\u0131 da \u00e7ok belirsiz. \u00d6rne\u011fin \u201csosyal olarak tam bir iyilik durumu\u201d ne demek ki? Sosyal olmak derken kastedilen kurulan arkada\u015fl\u0131k say\u0131s\u0131 m\u0131? Ka\u00e7 arkada\u015f\u0131m\u0131z olmas\u0131 sa\u011fl\u0131kl\u0131d\u0131r? Ya da ki\u015finin sosyal bir ortamda kendini mutlu hissetmesi midir iyilik durumu? \u0130yi de mutlu olmak \u00f6znel bir durumdur. Bir ki\u015finin GER\u00c7EKTEN mutlu oldu\u011funu hi\u00e7bir ku\u015fkuya yer b\u0131rakmadan, bilimsel olarak nas\u0131l g\u00f6sterebiliriz? fMRI m\u0131 kullanaca\u011f\u0131z? Kullan\u0131r\u0131z da \u00e7\u0131kan sonucu nas\u0131l yorumlayaca\u011f\u0131z? Sonu\u00e7 ka\u011f\u0131d\u0131nda her yer k\u0131pk\u0131z\u0131l olursa mutlu, masmavi olursa depresyonda m\u0131 diyece\u011fiz? \u0130kisini de diyemeyiz \u00e7\u00fcnk\u00fc beynimizin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 hala daha \u00e7\u00f6zemedik. Belki de yanl\u0131\u015f y\u00f6ntemler kullan\u0131yoruzdur, bu da ba\u015fka bir yaz\u0131 i\u00e7in m\u00fckemmel bir konu. Tan\u0131mlar\u0131 bir yana koyal\u0131m. Klini\u011fe girmek bile ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir yaz\u0131 konusu. \u00c7\u00fcnk\u00fc mental kurald\u0131\u015f\u0131l\u0131klar\/disorder apayr\u0131 bir bilmece. Depresyon ve anksiyete etkilenen ki\u015filerin \u201csa\u011fl\u0131k\u201d durumunu etkilerken \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ki\u015filere zarar vermez. \u00d6b\u00fcr yandan narsizm ki\u015finin kendisine zarar vermezken \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ki\u015filer bundan zarar g\u00f6r\u00fcr. Peki ya parafililer? Ne kendilerine ne de \u00e7evrelerine zarar veriyorlar. Hangisi hastal\u0131k?<\/p>\n\n\n\n Toparlayacak olursak \u201chastal\u0131k\u201d durumunu tan\u0131mlayam\u0131yoruz, \u201csa\u011fl\u0131k\u201d durumunu tan\u0131mlayam\u0131yoruz. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu durumlar neredeyse her \u015feyle ili\u015fkililer ve \u00e7ok kaotikler.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n T\u0131p bir bilim oldu\u011fu i\u00e7in yaln\u0131zca bilimsel y\u00f6ntemle elde edilmi\u015f bilgileri kullanabilir. Bunda bir sorun yok. Ancak t\u0131p, deneylerini b\u00fcy\u00fck \u00f6rneklemler \u00fcst\u00fcnde dener. \u00d6rneklemin her bir birimi \u00f6zde\u015f say\u0131l\u0131r. Ancak hi\u00e7 kimse ba\u015fka bir kimseyle \u00f6zde\u015f de\u011fildir, v\u00fccutlar\u0131 birbirinden farkl\u0131 davran\u0131r ve farkl\u0131 durumlara farkl\u0131 yan\u0131t verir. Bu durumda \u015fu soru kendili\u011finden beliriyor: B\u00fcy\u00fck \u00f6rneklemlerde deneyip elde etti\u011fimiz bilgileri nas\u0131l birey \u00fczerinde kullanabiliriz? Hani her ki\u015fi farkl\u0131yd\u0131? Bu da bizi bir sonraki soruya ta\u015f\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Dedi\u011fim gibi, her ki\u015finin v\u00fccudu kendine \u00f6zeldir. Kal\u0131tt\u0131\u011f\u0131 genomunun kendine \u00f6zg\u00fc olmas\u0131 bir yana \u00e7evresinin bireyin \u00fcst\u00fcne etkisi de benzersizdir. Bu y\u00fczden de her ki\u015finin ge\u00e7mi\u015finin ve genomunun ayr\u0131 ayr\u0131 incelenip, sa\u011fl\u0131k durumu anla\u015f\u0131l\u0131p ona g\u00f6re karar verilmelidir. Tek yumurta ikizlerine ele alal\u0131m. \u0130kisinin gen dizilimi birebir ayn\u0131d\u0131r. Bu onlar\u0131 birbirine \u00e7ok benzer k\u0131lsa da ayn\u0131 k\u0131lmaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc biliyoruz ki epigenetik \u00e7ok etkili bir mekanizma. Ayr\u0131ca \u00e7evrenin her bireye farkl\u0131 etkileri oluyor. Bu ikizler \u00fcst\u00fcnde nas\u0131l ayn\u0131 tedaviyi uygulayabiliriz? Uygulayamay\u0131z. Ancak, bir ancak daha, bu \u00f6yle kolay olacak bir \u015fey de\u011fil. T\u0131p e\u011fitiminin toptan yenilenmesi, etkin g\u00f6revde olan doktorlar\u0131n bu sisteme ayak uydurup bu paradigmay\u0131 ba\u015far\u0131l\u0131 bir bi\u00e7imde uygulamas\u0131 i\u00e7in s\u0131k\u0131 e\u011fitimlerden ge\u00e7mesi gerekiyor. Bunun ne denli zor oldu\u011funu g\u00f6rebiliyorsunuz, de\u011fil mi? Bir de bu i\u015fi \u00fclkemizde uygulamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Neyse, girmeyece\u011fim demi\u015ftim.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Hastal\u0131\u011f\u0131n ne oldu\u011funu bilmiyoruz ki niye oldu\u011funu bilelim? Bu ba\u015fl\u0131k yak\u0131nma ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 arkada\u015flar. \u0130diyopatik pulmoner fibrozis (alveollerin ve hava yollar\u0131n\u0131n d\u00fczensiz kal\u0131nla\u015fmas\u0131 ve sertle\u015fmesi sonucu yap\u0131lar\u0131n\u0131n bozulmas\u0131), idiyopatik intrakraniyal hipertansiyon (kafatas\u0131 i\u00e7indeki bas\u0131nc\u0131n artmas\u0131), idiyopatik pulmoner hemosideroz (alveoler kapillerin kanamas\u0131 ve hemosiderin salmas\u0131) , uterin fibroid (uterusun iyi huylu kas t\u00fcm\u00f6r\u00fc) gibi adlar\u0131 uzayl\u0131lar\u0131n k\u00f6pek adlar\u0131na benzeyen bu hastal\u0131klar neden var? Bilmiyoruz.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n \u0130la\u00e7lar nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015f\u0131r? Bir ila\u00e7 uydural\u0131m, ad\u0131 da \u201cotaksin*\u201d olsun. Etki edece\u011fi yeri de karaci\u011fer olarak se\u00e7elim. Neden karaci\u011fer i\u00e7in ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z ila\u00e7 beynimizi etkilemiyor? \u00c7\u00fcnk\u00fc o ilac\u0131n alma\u00e7lar\u0131 yaln\u0131zca karaci\u011ferde var, \u00f6b\u00fcr organlarda yok\u2026 mu acaba? Beyinde de varm\u0131\u015f, kalbimizde de hatta spermlerde bile! Ama dur, t\u00fcm alma\u00e7lar ayn\u0131 de\u011fil. Her biri farkl\u0131. Yine de ila\u00e7 bir yolunu bulup etkisini istenmedi\u011fi yerlerde g\u00f6steriyor. Nas\u0131l oluyor? Ba\u015fka bir alma\u00e7 t\u00fcr\u00fc m\u00fc var? Yoksa bunlar acaba ilac\u0131n etken molek\u00fcl\u00fcn\u00fc bildi\u011fimiz gibi \u201cokumuyor\u201d mu? Haydi, bu alma\u00e7lar daha \u00f6nce hi\u00e7 bilmedi\u011fimiz bir mekanizmayla \u00e7al\u0131\u015f\u0131yormu\u015f. Gidip hemen ilgili genin belirtimine (expression) bakal\u0131m. Ondan da bir \u015fey \u00e7\u0131kmad\u0131. Nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor bu ila\u00e7?!<\/p>\n\n\n\n Arkada\u015flar, bizim gibi molek\u00fcl y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131 \u00e7ok kaotik. Yap\u0131s\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131 ise \u00e7ok daha kaotik bir s\u00fcre\u00e7. Bir de bunun \u00fcst\u00fcne ila\u00e7 gibi yabanc\u0131 molek\u00fclleri ekleyince her \u015fey \u00e7orba oluyor. Bir de bu sorun t\u0131pta \u00e7ok s\u0131k kullan\u0131lan y\u00f6ntem ve ila\u00e7larda g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. \u00d6rnek: genel anestezi, parasetamol3<\/sup>, antidepresanlar, lityum. (*Otac\u0131 Ata\u2019ya ad\u0131yorum)<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Her bir ba\u015fl\u0131k birbiriyle o denli ilgili ki. \u00d6nceki ba\u015fl\u0131kta bir ila\u00e7 uydurup nas\u0131l ba\u015f\u0131m\u0131z\u0131 belaya soktu\u011funu g\u00f6rd\u00fck. Ancak biz bir hastal\u0131\u011f\u0131 g\u00f6ze i\u00e7inde nas\u0131l de\u011fi\u015fiklikler yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayamadan nas\u0131l ila\u00e7lar\u0131n etki mekanizmas\u0131n\u0131 anlayabiliriz? Anlayamay\u0131z. Bu y\u00fczden de ilk ba\u015fta s\u00fcrekli daha g\u00fc\u00e7l\u00fc mikroskoplar \u00fcrettik. Art\u0131k \u00f6yle g\u00fc\u00e7l\u00fcler ki atomlar\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fclebiliyoruz4<\/sup>. Yine de yetmiyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc g\u00f6ze dedi\u011finiz \u015fey, i\u00e7i su dolu bir torba. Yine i\u00e7inde daha k\u00fc\u00e7\u00fck su torbalar\u0131 var. Yok \u00e7ekirdekmi\u015f, yok mitokondriymi\u015f\u2026 Ne bunlar ya?!<\/p>\n\n\n\n \u015eaka bir yana, art\u0131k elektron mikroskoplar\u0131 sayesinde g\u00f6zeleri inceleyebilsek de verdi\u011fi yan\u0131tlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma mekanizmas\u0131n\u0131 ya da bir molek\u00fcl\u00fcn g\u00f6ze i\u00e7ine al\u0131n\u0131p\/g\u00f6zece varl\u0131\u011f\u0131 belirlenip \u201ctam olarak\u201d nas\u0131l de\u011ferlendirildi\u011fini bilmiyoruz. Biliyoruz da, yapbozda eksik par\u00e7alar var. Ne DNA\u2019n\u0131n bu orkestray\u0131 nas\u0131l y\u00f6netti\u011fini eksiksiz olarak a\u00e7\u0131klayabiliyoruz ne de \u00e7alg\u0131c\u0131lar\u0131 g\u00f6rebiliyoruz. Yine de bu ba\u015fl\u0131k \u00fcmitsiz de\u011fil \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalar art\u0131k \u00e7ok h\u0131zl\u0131 ilerliyor. Bunun en g\u00fczel \u00f6rne\u011fi t\u0131bbi geneti\u011fin ge\u00e7mi\u015fidir. 30 y\u0131l \u00f6ncesine dek \u201claboratuvar hobisi\u201d olan bu b\u00f6l\u00fcm, art\u0131k hastanelerimizin ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Kaynak\u00e7a<\/strong><\/p>\n\n\n\n 1: List of unsolved problems in medicine – Wikipedia<\/a><\/p>\n\n\n\n 2: What are the major challenges to modern medicine? (sciencenordic.com)<\/a><\/p>\n\n\n\n 3: Paracetamol (Acetaminophen): mechanisms of action – PubMed (nih.gov)<\/a><\/p>\n\n\n\n2. Kan\u0131ta dayal\u0131 t\u0131p1<\/sup><\/h1>\n\n\n\n
3. Ki\u015fiye-\u00f6zg\u00fc t\u0131p2<\/sup><\/h1>\n\n\n\n
4. Nedeni bilinmeyen hastal\u0131klar1<\/sup><\/h1>\n\n\n\n
5. Etki mekanizmalar\u01311<\/sup><\/h1>\n\n\n\n
6.\u00a0\u00a0\u00a0 Hastal\u0131klar\u0131n g\u00f6ze (h\u00fccre) d\u00fczeyinde incelenmesi2<\/sup><\/h1>\n\n\n\n