Intelligence quotient yani zeka seviyesinin k\u0131saltmas\u0131d\u0131r ama ki\u015finin muhakeme becerisinin bir \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc demek daha do\u011fru olacakt\u0131r.
K\u0131sacas\u0131, bir ki\u015finin sorular\u0131 cevaplamak veya soru hakk\u0131nda tahminlerde bulunmak i\u00e7in bilgiyi ve mant\u0131\u011f\u0131 ne kadar iyi kullanabilece\u011fini \u00f6l\u00e7mesi. IQ testleri, k\u0131sa ve uzun s\u00fcreli haf\u0131zay\u0131 da i\u015fin i\u00e7ine katarak bunu de\u011ferlendirirler. Ayr\u0131ca, insanlar\u0131n bulmacalar\u0131 ne kadar iyi \u00e7\u00f6zebildiklerini ve duyduklar\u0131 bilgileri ne kadar \u00e7abuk hat\u0131rlad\u0131klar\u0131n\u0131 da \u00f6l\u00e7erler.<\/p>\n\n\n\n
Etraf\u0131m\u0131zda bir\u00e7ok insan\u0131n ba\u015far\u0131l\u0131 olan ki\u015filere olan yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 biliyoruz. E\u011fer bir ki\u015fi ba\u015far\u0131l\u0131ysa uzman olmayan ki\u015filer bunu direkt IQ’ya ba\u011flar ve i\u015f \u00e7\u00f6z\u00fcl\u00fcr. Halbuki zeka \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan psikologlar bunun k\u0131smen do\u011fru oldu\u011funu dile getiriyorlar. IQ testleri insanlar\u0131n ne gibi alanlarda veya belirli durumlarda ba\u015far\u0131l\u0131 olabilece\u011fini tahmin edebilir. Fakat \u00e7ok ba\u015far\u0131l\u0131 olmy\u0131 kimse sadece IQ seviyesi ile belirleyemez \u00e7\u00fcnk\u00fc ba\u015far\u0131l\u0131 olmak ayr\u0131ca h\u0131rs, disiplin, sab\u0131r, d\u00fc\u015f\u00fcnme kabiliyeti gibi bir \u00e7ok \u015feye de ba\u011fl\u0131d\u0131r. Yani IQ tabiki \u00f6nemlidir fakat ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara g\u00f6re d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc kadar da \u00f6nemli de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n
IQ nas\u0131l \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcr?<\/p>\n\n\n\n
Bu testin bir\u00e7ok versiyonu bulunmas\u0131na kar\u015f\u0131n hepsinde ele al\u0131nan belirli b\u00f6l\u00fcmler vard\u0131r. Mesela daha \u00e7ok genel k\u00fclt\u00fcre dayanan bir k\u0131s\u0131m ve de bilgi kategorisine giren sorularda vard\u0131r. Fakat bu sorular daha komplike bir \u015fekilde haz\u0131rlanm\u0131\u015f sorular olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Bu t\u00fcr bilgiye dayal\u0131 sorular, bilim adamlar\u0131n\u0131n kristalle\u015fmi\u015f zeka dedi\u011fi \u015feyi \u00f6l\u00e7er. Ancak baz\u0131 IQ testleri kategorileri bilgiyle hi\u00e7 ilgilenmez. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar haf\u0131za ile ilgilenirler. Bu testlerde ise ” ak\u0131c\u0131 zeka” olarak adland\u0131r\u0131lan \u015fey \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcr. Bu, bir ki\u015finin bir sorunu \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in mant\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve akl\u0131n\u0131 kullanma yetene\u011fidir. \u00d6rne\u011fin, s\u0131nava girenlerin bir \u015feklin d\u00f6nd\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde nas\u0131l g\u00f6r\u00fcnece\u011fini bulmas\u0131 gerekebilir. Ak\u0131c\u0131 zeka, “aha” anlar\u0131n\u0131n arkas\u0131ndad\u0131r – yani daha b\u00fcy\u00fck resmi g\u00f6rmek i\u00e7in aniden noktalar\u0131 birle\u015ftirip o \u015feyin ne oldu\u011funu anlad\u0131\u011f\u0131n\u0131z zaman i\u00e7in ge\u00e7erlidir.<\/p>\n\n\n\n
Ki\u015fisel zeka<\/p>\n\n\n\n
Philadelphia’daki Pennsylvania \u00dcniversitesi’nde psikolog olan Scott Barry Kaufman, IQ testlerinin “toplum i\u00e7in \u00f6nemli olan bir dizi beceriyi \u00f6l\u00e7t\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc” belirtiyor. Bu t\u00fcr testlerin birinin potansiyeli hakk\u0131ndaki t\u00fcm hikayeyi anlatmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da ekliyor. Bunun bir nedeni: IQ testlerinin yerinde d\u00fc\u015f\u00fcnebilen insanlar\u0131 desteklemesidir.<\/p>\n\n\n\n
Kaufman \u015fimdi “ki\u015fisel zeka” dedi\u011fi \u015feyi inceliyor. \u0130nsanlar\u0131n ilgi alanlar\u0131 ve do\u011fal yetenekleri, hedeflerine do\u011fru \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmak i\u00e7in bu \u015fekilde birle\u015fir. IQ b\u00f6yle bir yetenektir. Otokontrol ba\u015fka bir \u015feydir. Her ikisi de insanlar\u0131n ihtiya\u00e7 duyduklar\u0131nda, \u00f6rne\u011fin okulda, dikkatlerini odaklamalar\u0131na yard\u0131mc\u0131 olur.<\/p>\n\n\n\n
Psikologlar, bir ki\u015finin odaklanm\u0131\u015f dikkatini, kendini kontrol etmesini ve problem \u00e7\u00f6zmesini y\u00f6netme i\u015flevi olarak adland\u0131rd\u0131klar\u0131 bir beceride bir araya getirdi. Y\u00f6netme i\u015flevinin arkas\u0131ndaki beyin h\u00fccreleri, y\u00f6netme kontrol a\u011f\u0131 olarak bilinir. Birisi IQ testi yaparken bu a\u011f a\u00e7\u0131l\u0131r. Ayn\u0131 beyin b\u00f6lgelerinin \u00e7o\u011fu ak\u0131c\u0131 zeka ile ilgilidir.<\/p>\n\n\n\n
Fakat ki\u015fisel zeka, y\u00f6netme i\u015flevinden daha fazlas\u0131d\u0131r. Ki\u015fisel hedeflere ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u0130nsanlar bir ama\u00e7 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlarsa, yapt\u0131klar\u0131yla ilgilenir ve yapt\u0131klar\u0131 i\u015fe odaklan\u0131rlar. Aktif olarak \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131klar\u0131 zamanlarda bile bir proje hakk\u0131nda hayal kurabilirler. Hayal kurmak, yabanc\u0131lara zaman kayb\u0131 gibi g\u00f6r\u00fcnse de, onu yapan ki\u015fi i\u00e7in b\u00fcy\u00fck faydalar sa\u011flayabilir. Kaufman, \u00f6\u011frenme gibi baz\u0131 g\u00f6revlerle me\u015fgul olduklar\u0131nda insanlar\u0131n onu s\u00fcrd\u00fcrmek istedi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n
Hayal kurarken, beyindeki s\u00f6zde varsay\u0131lan mod a\u011f\u0131 harekete ge\u00e7er. Ayr\u0131ca beyin dinlenme halindeyken sinir h\u00fccreleri aktiftir.
Uzun bir s\u00fcre psikologlar, varsay\u0131lan mod a\u011f\u0131n\u0131n yaln\u0131zca y\u00f6netici kontrol a\u011f\u0131 dinlenirken etkin oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler. Yani, bir aktiviteye odaklan\u0131p ayn\u0131 anda hayal kuramayaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler.<\/p>\n\n\n\n
Bunun ger\u00e7ekten do\u011fru olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmek i\u00e7in Kaufman, ge\u00e7en y\u0131l Greensboro’daki North Carolina \u00dcniversitesi’ndeki ve Avusturya’daki Graz \u00dcniversitesi’ndeki ara\u015ft\u0131rmac\u0131larla bir araya geldi. \u0130\u015flevsel manyetik rezonans g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme (fMRI) kullanarak g\u00f6n\u00fcll\u00fclerin beyinlerini tarad\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n
Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, 25 \u00fcniversite \u00f6\u011frencisinin beyinlerini tararken, \u00f6\u011frencilerden g\u00fcndelik hayatlar\u0131nda yapabildikleri kadar \u00e7ok yarat\u0131c\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 kullanmalar\u0131n\u0131 istediler. \u00d6\u011frenciler olabildi\u011fince yarat\u0131c\u0131 olurken, hem varsay\u0131lan mod a\u011f\u0131n\u0131n hem de y\u00f6netici kontrol a\u011f\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fcler. Yani, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclenin aksine iki sistem birbirleriyle \u00e7eli\u015fmiyordu. Kaufman bunun yerine iki a\u011f\u0131n yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lmak i\u00e7in birlikte \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 dile getirdi.<\/p>\n\n\n\n
Kaufman “Yarat\u0131c\u0131l\u0131k, benzersiz bir bilin\u00e7 durumu gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor” diyor.<\/p>\n\n\n\n
Yazar: Senanur G\u00fclce<\/p>\n\n\n\n
Edit\u00f6rler: \u0130dil Alt\u0131nta\u015f, Hilal T\u00fcrkan<\/p>\n\n\n\n