{"id":1577,"date":"2019-05-27T17:57:45","date_gmt":"2019-05-27T14:57:45","guid":{"rendered":"http:\/\/blog.ulubat.org\/?p=1577"},"modified":"2019-05-27T17:57:47","modified_gmt":"2019-05-27T14:57:47","slug":"noroetik","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.ulubat.org\/index.php\/genel\/noroetik\/","title":{"rendered":"N\u00f6roetik"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Etik Nedir?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Etik insanlar aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin temelinde yer alan de\u011ferleri, ahlaki bak\u0131mdan iyi ya da k\u00f6t\u00fc; do\u011fru ya da yanl\u0131\u015f olan\u0131n niteli\u011fini ve temellerini ara\u015ft\u0131ran felsefe dal\u0131 olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r. Yunanca ethos (t\u00f6re, gelenek, al\u0131\u015fkanl\u0131k) s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcnden t\u00fcretilmi\u015ftir. Belirli ahlak de\u011ferlerinden ya da ilkelerinden olu\u015fan sistemler veya kuramlar i\u00e7in de bu terim kullan\u0131l\u0131r. Birbiri ile \u00e7ok yak\u0131ndan ili\u015fkili olan \u201cetik\u201d ve \u201cahlak\u201d kavramlar\u0131 aras\u0131ndaki temel ayr\u0131m, etik teriminin, genel olarak ahlak\u0131 konu alan disiplini belirtmesidir. Bu anlamda etik, ahlak felsefesi ile e\u015f anlaml\u0131 kabul edilir.<\/p>\n\n\n\n

Etik ve Bilim<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar, bilimin genel kurallar\u0131na uyman\u0131n yan\u0131\ns\u0131ra problemlerin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcne y\u00f6nelirken mutlak do\u011fru sonucu elde etme ve\nuygulamaya koymada \u201cetik\u201d olmak zorundad\u0131r. Bu \u00e7er\u00e7evede, bilim alan\u0131nda bilim\neti\u011fi veya bilim ahlak\u0131 kurallar\u0131 s\u00f6z konusudur. Etik temellere dayanmayan bir\nbilimsel \u00e7al\u0131\u015fma bilimin kurallar\u0131na tam olarak uysa bile elde edilen sonu\u00e7\nge\u00e7ersiz olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

N\u00f6roetik<\/strong><\/p>\n\n\n\n

2018 y\u0131l\u0131n\u0131n Kas\u0131m ay\u0131nda\nbilim d\u00fcnyas\u0131 \u00c7inli bilim adam\u0131 He\nJiankui<\/strong>\u2019nin verdi\u011fi bir haber ile adeta sars\u0131ld\u0131. Jiankui ve\nekibi CRISPR ad\u0131 verilen genetik d\u00fczenleme teknolojisiyle do\u011fumdan \u00f6nce ikiz bebeklerin genlerini<\/strong> d\u00fczenlendiklerini\niddia ediyorlard\u0131. Bu d\u00fczenleme ile ikiz bebekler HIV\u2019e kar\u015f\u0131 do\u011fu\u015ftan ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k geli\u015ftirmi\u015f<\/strong> halde\ndo\u011facaklard\u0131. Jiankui\u2019nin yapm\u0131\u015f oldu\u011fu a\u00e7\u0131klama bir f\u0131rt\u0131na etkisi g\u00f6stererek\nd\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131ndan y\u00fckselen etik tart\u0131\u015fmalar\u0131n alevlenmesine neden\noldu. CRISPR bebekleri olarak adland\u0131r\u0131lan ikizler \u00fczerinde ger\u00e7ekle\u015ftirilen bu\n\u00e7al\u0131\u015fman\u0131n olu\u015fturdu\u011fu tart\u0131\u015fma ortam\u0131 Jiankui\u2019nin i\u015finden olmas\u0131na, \u00c7in\nH\u00fck\u00fcmetinin olay\u0131 soru\u015fturmas\u0131na baz\u0131 \u00fclkelerde gen d\u00fczenleme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla ilgili\nk\u0131s\u0131tlamalara<\/strong> gidilmesi gerekti\u011fine dair s\u00f6ylemlerin\ndo\u011fmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. Oysa bu sansasyonel olay\u0131n g\u00f6z ard\u0131 edilen bir ba\u015fka boyutu\ndaha vard\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Jiankui ve ekibi CRISPR<\/strong> tekni\u011fi\nile ikizleri HIV\u2019e ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131 hale getirme \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 embriyolardaki CCR5\ngenini silerek<\/strong> ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015flerdi.\nDaha \u00f6nceden yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar HIV\u2019nin insan v\u00fccuduna yerle\u015febilmek i\u00e7in\nCCR5 geninden faydaland\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcnde bulgular ortaya koymu\u015ftu. CCR5\u2019in ortadan\nkald\u0131r\u0131lmas\u0131 do\u011fal olarak HIV\u2019nin insan v\u00fccuduna girmesini zorla\u015ft\u0131racakt\u0131.\nAncak CCR5\u2019in silinmesi yaln\u0131zca HIV vir\u00fcs\u00fcne kar\u015f\u0131 do\u011fal bir diren\u00e7\nsa\u011flam\u0131yor, bunun yan\u0131 s\u0131ra bili\u015fsel\nbecerilerin de geli\u015fmesine<\/strong> olanak tan\u0131yordu. California\n\u00dcniversitesi, Los Angeles\u2019dan Alcino J. Silva ve ekibinin yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarda\nCCR5 geni silinen farelerin daha\nzeki davran\u0131\u015flar<\/strong> sergiledi\u011fi, HIV hastalar\u0131 i\u00e7in\nkullan\u0131lan Maravirok<\/strong> adl\u0131\nbir ila\u00e7 ile CCR5 geni bloke edilen fel\u00e7li insanlarda ise bili\u015fsel kapasitenin artt\u0131\u011f\u0131<\/strong> ve\ndi\u011fer hastalara g\u00f6re daha\n\u00e7abuk<\/strong> iyile\u015ftikleri g\u00f6zlenmi\u015fti. Yani CCR5 geninin\nsilinmesi\/bloke edilmesi ayn\u0131 zamanda bili\u015fsel kapasiteyi de olumlu y\u00f6nde\netkileyebiliyordu. Fakat Jiankui ve ekibinin yaratt\u0131klar\u0131 \u201cCRISPR bebekleriyle\u201d\nilgili tart\u0131\u015fmalarda olay\u0131n n\u00f6roetik<\/strong> taraf\u0131ndan\nneredeyse hi\u00e7 bahsedilmedi. Biyoetik<\/strong> y\u00f6n\u00fcndeki\ntart\u0131\u015fmalar n\u00f6roetik tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n g\u00fcndeme gelmesini g\u00f6lgeledi.<\/p>\n\n\n\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczde n\u00f6roetik \u00f6zbenlik ve sorumluluk ili\u015fkisinden,\ntoplumun beyin sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilgilendiren konularda gerek bilin\u00e7lendirilmesini\ni\u00e7eren e\u011fitimlerin birebir sunulmas\u0131 gerekse bilimsel geli\u015fmelerin kendi beyin\nsa\u011fl\u0131\u011f\u0131na yans\u0131mas\u0131 gibi konularda bilgilendirilmesini i\u00e7eren sosyal\npolitikalara kadar geni\u015f alan\u0131 kapsar. \u00d6zbenlik ve sorumluluk gibi konularda\nn\u00f6roeti\u011fin yolu \u00f6zg\u00fcr irade, su\u00e7 ve ceza gibi tart\u0131\u015fmalar \u00e7er\u00e7evesinde\nn\u00f6rohukuk ile kesi\u015fir. <\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

ABD g\u00fcndemini uzun s\u00fcre\nme\u015fgul eden Schiavo vakas\u0131nda asl\u0131nda ortada dola\u015fan tart\u0131\u015fmalar\u0131n\nkayna\u011f\u0131nda n\u00f6rohukuk<\/strong> ve n\u00f6roetik<\/strong> bulunmaktayd\u0131.\nToplumun akl\u0131n\u0131 kurcalayan yeg\u00e2ne soru \u201cbir ki\u015finin bilin\u00e7li olup olmad\u0131\u011f\u0131na\nnas\u0131l karar verilebilece\u011fiydi\u201d. Dahas\u0131 bu karar\u0131n verilmesinde hangi y\u00f6ntem ve metotlar\u0131n<\/strong> kullan\u0131laca\u011f\u0131\nda belirsizdi. Schiavo davas\u0131 toplamda 14 kez temyize gidilmesi, defalarca\nd\u00fczenlenen kampanyalar ve siyasi tart\u0131\u015fmalar e\u015fli\u011finde beslenme t\u00fcp\u00fcn\u00fcn\n\u00e7\u0131kart\u0131lmas\u0131 ile birlikte 31 Mart 2005 tarihinde \u2013art\u0131k 41 ya\u015f\u0131nda olan<\/strong>\u2013\nSchiavo\u2019n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc ile son buldu. Bu vakan\u0131n tart\u0131\u015fmalar\u0131, benzer vakalar\nya\u015fand\u0131\u011f\u0131nda hala devam ettirilmekte ve verilen karar\u0131n her iki boyutu da\nbitmek bilmeyen tart\u0131\u015fmalar i\u00e7inde zaman zaman k\u00fcllendirilmektedir. <\/p>\n\n\n\n

Bir ki\u015finin bilincinin\nyerinde olup olmad\u0131\u011f\u0131yla ilgili ku\u015fkular\u0131n derinle\u015fmesinde son zamanlarda bili\u015fsel motor disosiasyonu (CMD)<\/strong> hastalar\u0131<\/strong> \u00fczerinde\nyap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n da etkili oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. CMD\u2019nin tan\u0131mlanmas\u0131\nsinirbilimci Adrian\nOwen<\/strong>\u2019in bitkisel hayatta bulunan baz\u0131 hastalar\u0131n beyinlerinde\nyer alan ek motor\nalanlar\u0131nda<\/strong> (SMA, motor hareketlerin kontrol\u00fcnden sorumlu\noldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen alan), fMRI<\/strong> (fonksiyonel\nmanyetik rezonans g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme) tekni\u011fiyle yap\u0131lan taramalarda n\u00f6ronal aktivite\ntespit etmesiyle ba\u015flad\u0131. Daha sonra yap\u0131lan deneylerde CMD hastalar\u0131n\u0131n\nbitkisel hayatta olmalar\u0131na ra\u011fmen sorulan sorulara yan\u0131t verebildikleri ve bu\nyan\u0131tlar\u0131n beyinde aktifle\u015fen b\u00f6lgelerin fMRI ile g\u00f6r\u00fcnt\u00fclenmesiyle ay\u0131rt edilebildi\u011fi<\/strong> ortaya\nkonuldu. Sonu\u00e7 olarak bu geli\u015fmeler bitkisel hayatta olup farkl\u0131 bilin\u00e7\nyap\u0131s\u0131na sahip hastalar\u0131n olup olmad\u0131\u011f\u0131yla ilgili yeni sorular\u0131n sorulmas\u0131n\u0131\nsa\u011flad\u0131. Dahas\u0131 sinirbilimciler g\u00fcn\u00fcm\u00fczde dahi, salt g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme tekniklerinin\nbir insan\u0131n bilin\u00e7li olup olmad\u0131\u011f\u0131na karar verilmesi konusunda ne denli yeterli\noldu\u011fu konusuna \u015f\u00fcphe\nile yakla\u015fmaktalar<\/strong>. \u00c7\u00fcnk\u00fc, neticede kimse bilincin ne oldu\u011funa\ndair \u201chen\u00fcz\u201d net bir tan\u0131ma sahip de\u011fil. <\/p>\n\n\n\n

Do\u011fal olarak y\u0131llar i\u00e7inde\nsinirbilimde ya\u015fanan yeni geli\u015fmeler n\u00f6roetik tart\u0131\u015fmalar\u0131na da yenilerinin\neklenmesini sa\u011flad\u0131, belki de bunlardan en ilginci ge\u00e7ti\u011fimiz y\u0131llarda New\nMexico, ABD\u2019de ya\u015fand\u0131. Anthony\nBlas Yepez<\/strong> 2012 y\u0131l\u0131nda 75 ya\u015f\u0131ndaki bir erke\u011fe sald\u0131r\u0131p\n\u00f6ld\u00fcrmekten dolay\u0131 tutukland\u0131. Yepez sonras\u0131nda verdi\u011fi ifade de alkoll\u00fc oldu\u011funu<\/strong>,\nsald\u0131r\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 hat\u0131rlamad\u0131\u011f\u0131n\u0131<\/strong>,\nayr\u0131ca neden bu kadar \u015fiddet g\u00f6sterdi\u011fini bilmedi\u011fini s\u00f6yledi. Yepez birka\u00e7 ay\nsonra mahkemeye \u00e7\u0131kma haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131 yaparken adli t\u0131p psikiyatristi William Bernet<\/strong>\u2019in\nverdi\u011fi bir konferansa kat\u0131ld\u0131. Psikiyatrist Bernet bu konferansta 2009 y\u0131l\u0131nda\nya\u015fanm\u0131\u015f bir davadan \u00f6rnekler verdi. Buna g\u00f6re Tennesseeli bir adam<\/strong> i\u015fledi\u011fi\ncinayetler sebebiyle idam cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131lma ihtimali ile y\u00fczle\u015fince,\nmahkemeye genetik\nbir bozuklu\u011fa<\/strong> sahip olmas\u0131 nedeniyle \u015fiddet d\u00fcrt\u00fcs\u00fcn\u00fc ve\ndavran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 kontrol edemedi\u011fi savunmas\u0131 yaparak idam cezas\u0131 yerine 32 y\u0131l hapis\ncezas\u0131na<\/strong> \u00e7arpt\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Bu genetik bozukluk\ninsanlarda sald\u0131rgan davran\u0131\u015flar\u0131 kontrol etti\u011fi bilinen MAO-A<\/strong> geniyle\nili\u015fkiliydi. Yap\u0131lan savunmada \u015fiddet d\u00fcrt\u00fcs\u00fcn\u00fcn genetik k\u00f6kenli oldu\u011fu ve\ndavran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funun (adam \u00f6ld\u00fcrmek gibi) MAO-A geniyle ilgili bozukluktan\nkaynakland\u0131\u011f\u0131 vurgulanm\u0131\u015ft\u0131. Tennessee davas\u0131nda al\u0131nan \u00f6rnek karar Yepez i\u00e7in\nbir umut haline geldi ve kendisinde de MAO-A\u2019ya ba\u011fl\u0131, \u015fiddet d\u00fcrt\u00fcs\u00fcn\u00fcn\nkontrol edilememesine neden olan mutasyonun olup olmad\u0131\u011f\u0131na dair genetik test<\/strong> yapt\u0131rd\u0131. Sonu\u00e7 pozitifti<\/strong>.\nYepez\u2019de de MAO-A\u2019ya ba\u011fl\u0131 mutasyon mevcuttu. \u015eimdi geriye sadece \u015fiddet d\u00fcrt\u00fcs\u00fcn\u00fcn\nbilin\u00e7li bir davran\u0131\u015f olmad\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcnde savunma yapmak kal\u0131yordu. Yap\u0131lan\nsavunma neticesinde dava ba\u015f\u0131nda birinci\ndereceden<\/strong> adam \u00f6ld\u00fcrmek su\u00e7lanan Yepez, ikinci dereceden<\/strong> adam\n\u00f6ld\u00fcrmekten su\u00e7lu bulundu, 22 y\u0131l hapse \u00e7arpt\u0131r\u0131ld\u0131. Yepez davay\u0131 temyize\ng\u00f6t\u00fcrd\u00fc ve karar\u0131n yeniden verilmesini bekliyor. <\/p>\n\n\n\n

Ancak bu ve benzeri davalar yepyeni bir tart\u0131\u015fman\u0131n olu\u015fmas\u0131na neden oldu. Genetik ve sinirbilimden elde edilen veriler hukuki kararlar\u0131n verilmesinde ne d\u00fczeyde belirleyici olmal\u0131d\u0131r? \u00d6rne\u011fin Yepez\u2019in davas\u0131nda eldeki kan\u0131tlar genetik mutasyonun var oldu\u011funu g\u00f6stermesine ra\u011fmen, mutasyonun Yepez\u2019in davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131\u00a0ne d\u00fczeyde etkiledi\u011fine<\/strong>\u00a0dair bir kan\u0131t vermemekteydi. Yani olay an\u0131nda Yepez\u2019in karar verme mekanizmalar\u0131n\u0131n ne \u00f6l\u00e7\u00fcde -do\u011fan\u0131n rastlant\u0131sal olarak se\u00e7ti\u011fi- genlere ba\u011fl\u0131 olarak \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 tam anlam\u0131yla muammayd\u0131. Sinirbilimde ya\u015fanan geli\u015fmelerin hukuk ve di\u011fer alanlarda belirleyici roller \u00fcstlenmesi, n\u00f6roetik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ne kadar \u00f6nemli oldu\u011funu g\u00f6stermesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli bir geli\u015fme olarak da kabul edilebilir.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Kaynak\u00e7a:<\/p>\n\n\n\n

  1. https:\/\/www.journalagent.com\/tjob\/pdfs\/TJOB-09719-VOICE_OF_STUDENTS-OZCIFTCI.pdf<\/a><\/li>
  2. http:\/\/noroblog.net\/2019\/05\/12\/noroetik-nedir\/<\/a><\/li>
  3. https:\/\/dergipark.org.tr\/download\/article-file\/509794<\/a><\/li><\/ol>\n\n\n\n

    <\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Etik Nedir? Etik insanlar aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin temelinde yer alan de\u011ferleri, ahlaki bak\u0131mdan iyi ya da k\u00f6t\u00fc; do\u011fru ya da yanl\u0131\u015f<\/p>\n","protected":false},"author":56,"featured_media":1582,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[],"acf":[],"views":619,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.ulubat.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1577"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.ulubat.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.ulubat.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.ulubat.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/56"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.ulubat.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1577"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/blog.ulubat.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1577\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1583,"href":"https:\/\/blog.ulubat.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1577\/revisions\/1583"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.ulubat.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1582"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.ulubat.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1577"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.ulubat.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1577"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.ulubat.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1577"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}