{"id":2139,"date":"2019-07-21T15:56:43","date_gmt":"2019-07-21T12:56:43","guid":{"rendered":"http:\/\/blog.ulubat.org\/?p=2139"},"modified":"2019-08-18T22:02:19","modified_gmt":"2019-08-18T19:02:19","slug":"bir-arastirma-dosyasi-dunyanin-tasarlanmis-ilk-bebekleri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.ulubat.org\/index.php\/makale\/bir-arastirma-dosyasi-dunyanin-tasarlanmis-ilk-bebekleri\/","title":{"rendered":"B\u0130R ARA\u015eTIRMA DOSYASI: D\u00dcNYANIN TASARLANMI\u015e \u0130LK BEBEKLER\u0130"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

1950’lerin ba\u015f\u0131nda, Rosalind Franklin<\/strong>, Francis Crick ve James Watson, DNA’n\u0131n kimyasal yap\u0131s\u0131n\u0131 ke\u015ffettiklerinde; bu insan genlerinin kimyasal modifikasyonu yoluyla iyile\u015ftirilebilmesinin de bir ba\u015flang\u0131c\u0131yd\u0131. Bu ke\u015fif genetik biliminin en b\u00fcy\u00fck s\u0131\u00e7ramalar\u0131ndan biriydi. Watson ve Crick, genetik k\u00f6kenli hastal\u0131klar\u0131n tedavisi i\u00e7in \u00e7abalayan bilim insanlar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7arak t\u0131p d\u00fcnyas\u0131nda da yeni bir kap\u0131 aralanmas\u0131na yard\u0131m etti. Bu ayn\u0131 zamanda g\u00fcne yeni umutlarla a\u00e7\u0131lan g\u00f6zler i\u00e7in de hastal\u0131klar\u0131n tedavisinin bulunmas\u0131 demekti. Her g\u00fcn artan yeni edindi\u011fimiz bilgiler, bilim insanlar\u0131n\u0131 \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131kla birlikte daha fazla meraka ve daha fazla ara\u015ft\u0131rmaya s\u00fcr\u00fckl\u00fcyor. Bilim insanlar\u0131 ara\u015ft\u0131rmaya devam ettik\u00e7e bilim \u00f6yle bir noktaya geldi ki bir yerde insanlar\u0131n g\u00f6z\u00fcnde umut oluyorken bir yerde silah, sava\u015f ve g\u00f6zya\u015f\u0131 oluyor. Bilim i\u015fte bu. Bazen belli belirsiz bazen sert ve d\u00fczg\u00fcn \u00e7izilmi\u015f bir garip \u00e7izgi…<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bu yaz\u0131da, i\u015fte bu merak ve bir ara\u015ft\u0131rma \u00fcr\u00fcn\u00fc olan d\u00fcnyan\u0131n tasarlanm\u0131\u015f ilk bebekleri nas\u0131l oldu daha da \u00f6nemlisi neden \u00fcretildi ve bu bebeklerin olu\u015fmas\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lan CRISPR-CAS9 tekni\u011fi nedir gibi sorular\u0131n\u0131n cevab\u0131 var. Geneti\u011fin ve bu canl\u0131lar \u00fczerindeki deneylerin ayd\u0131nlatt\u0131\u011f\u0131 yolun sonu insanl\u0131k i\u00e7in tehlikeli mi? Bizi ne gibi tehlikeler bekliyor? Her \u015fey pamuk ipli\u011fine mi ba\u011fl\u0131? Biyoetik neden \u00f6nemli? T\u00fcm bunlar\u0131 birlikte irdeleyece\u011fiz<\/em><\/strong>.

<\/p>\n\n\n\n

CRISPR-CAS9 NED\u0130R?<\/h2>\n\n\n\n

CRISPR \/ Cas9 terimi, K\u00fcmelenmi\u015f D\u00fczenli Olarak Ge\u00e7i\u015fli K\u0131sa Palindromik Tekrarlar \/ CRISPR ile ili\u015fkili protein 9 anlam\u0131na gelir. CRISPR-Cas9 bilim insanlar\u0131n\u0131n, genomun<\/strong>* \u00e7e\u015fitli k\u0131s\u0131mlar\u0131na ekleme, \u00e7\u0131karma ya da DNA dizilimininde de\u011fi\u015fim yapmalar\u0131na olanak tan\u0131yan \u00f6zg\u00fcn bir teknolojidir. Daha \u00f6nceki tekniklerden daha h\u0131zl\u0131, daha ucuz ve daha y\u00fcksek do\u011frulukta olup, geni\u015f bir uygulama yelpazesine sahip olmas\u0131 bilim d\u00fcnyas\u0131nda heyecan yarat\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

*Genom<\/strong>: Bir h\u00fccrede veya bir organizmada bulunan b\u00fct\u00fcn genler veya genetik materyal seti<\/p>\n\n\n\n

CRISPR-CAS9 MEKAN\u0130ZMASI NED\u0130R?<\/h2>\n\n\n\n

CRISPR-Cas9 sistemi, DNA\u2019da de\u011fi\u015fiklik (mutasyon) yaratan iki\n\u00f6nemli molek\u00fclden olu\u015fur:<\/p>\n\n\n\n

1. Cas9 adl\u0131 bir enzim<\/strong>: Genomun belirli yerlerinden iki DNA\niplik\u00e7i\u011fini <\/strong>kesebilen \u201cmolek\u00fcler bir makas\u201d g\u00f6revi g\u00f6r\u00fcr. B\u00f6ylece DNA\npar\u00e7alar\u0131 eklenebilir veya \u00e7\u0131kar\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
https:\/\/www.yourgenome.org\/facts\/what-is-crispr-cas9<\/a><\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

2. Rehber RNA<\/strong> (\u0130ng. guide RNA \u2013 gRNA<\/em>) denilen bir RNA par\u00e7as\u0131<\/strong>: Daha uzun bir RNA iskeletin i\u00e7indeki, \u00f6nceden tasarlanm\u0131\u015f k\u00fc\u00e7\u00fck (yakla\u015f\u0131k 20 bazl\u0131k) bir RNA diziliminden olu\u015fur. 20 bazl\u0131k dizilim CRISPR’\u0131n bilim insanlar\u0131 taraf\u0131ndan kolay d\u00fczenlenmesini ve ucuz olmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. Rehber RNA, genomdaki hedef DNA diziliminin b\u00fct\u00fcnleyici RNA bazlar\u0131na sahiptir. Uzun RNA iskeleti DNA\u2019daki hedef dizilimi bulup ba\u011flan\u0131r ve \u00f6nceden tasarlanm\u0131\u015f k\u00fc\u00e7\u00fck RNA dizilimi Cas9\u2019un genomun do\u011fru noktas\u0131na gitmesine rehberlik eder. B\u00f6ylece Cas9 enzimi do\u011fru yerleri keser. Rehber RNA\u2019n\u0131n, tam olarak e\u015fle\u015fti\u011fi b\u00f6l\u00fcm\u00fc bulmak i\u00e7in \u00e7ok miktarda genetik materyali taramas\u0131 ger\u00e7ekten m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Cas 9 kesim yapt\u0131ktan sonra h\u00fccre, DNA hasar g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc fark eder ve onarmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bilim insanlar\u0131 da i\u015fte bu yenilenme s\u00fcrecinde DNA’y\u0131 istedikleri d\u00fczenlemeyi yapmak i\u00e7in ikna ediyorlar.<\/p>\n\n\n\n

Bilimciler DNA onar\u0131m mekanizmas\u0131n\u0131 kullanarak, ilgilendikleri h\u00fccrenin bir ya da birden fazla geninde de\u011fi\u015fiklik yapabilirler. <\/p>\n\n\n\n

NASIL BULUNDU?<\/h2>\n\n\n\n

Emmanuelle Charpentier, George Church ve Jennifer Doudna CRISPR ile \u00e7al\u0131\u015fan ve bulunmas\u0131nda \u00f6nemli katk\u0131lar sa\u011flayan bilim insanlar\u0131d\u0131r. Bakterilerin baz\u0131lar\u0131n\u0131n b\u00fcnyelerinde CRISPR-Cas9 sistemine benzer bir gen d\u00fczenleme sistemi bulunur.  Bakteriler bu sistemi i\u015fgalci patojenlere, \u00f6rne\u011fin vir\u00fcslere kar\u015f\u0131 yan\u0131t olarak kullan\u0131r; yani bir ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi gibi. CRISPR kullanarak, bakteriler vir\u00fcs DNA\u2019s\u0131ndan par\u00e7alar \u00e7\u0131kar\u0131rlar ve bir daha sald\u0131racak olursa vir\u00fcs\u00fc tan\u0131malar\u0131na ve savunmaya ge\u00e7melerine yard\u0131mc\u0131 olmas\u0131 i\u00e7in biraz\u0131n\u0131 saklarlar. Bug\u00fcn, bu molek\u00fcler makineyi tamamen farkl\u0131 bir ama\u00e7 i\u00e7in uyarlad\u0131k:<\/p>\n\n\n\n

    \u201cBir organizman\u0131n DNA kodunda se\u00e7ilen harfleri de\u011fi\u015ftirmek\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n

CRISPR-CAS9 VE ET\u0130K<\/h2>\n\n\n\n

CRISPR-Cas9 genetik temeli olan \u00e7ok say\u0131da t\u0131bbi hastal\u0131\u011f\u0131n (kanser, hepatit B, talesemi, l\u00f6semi, orak h\u00fccreli anemi ve hatta y\u00fcksek kolesterol) tedavisinde kullan\u0131lmak i\u00e7in bir umut vaat ediyor. Hatta yeni yay\u0131mlanan \u00e7al\u0131\u015fmalar genetik temelli hastal\u0131klar\u0131n tedavisinin m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu kan\u0131tlar nitelikte. \u00d6nerilen uygulamalar\u0131n \u00e7o\u011fu somatik (bedensel) h\u00fccrelerin genomlar\u0131n\u0131n d\u00fczenlenmesi ile ilgili olsa da, \u00fcreme h\u00fccrelerinin d\u00fczenlenme potansiyeline ili\u015fkin ilgi ve etik tart\u0131\u015fmas\u0131 s\u00fcr\u00fcyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00fcreme h\u00fccreleri \u00fczerinde yap\u0131lacak de\u011fi\u015fiklikler nesilden nesile kal\u0131t\u0131msal olarak aktar\u0131laca\u011f\u0131 i\u00e7in olay\u0131n ahlaki bir boyutu var.\u00dcreme h\u00fccreleri \u00fczerinde gen d\u00fczenleme yapmak, \u015fu anda Birle\u015fik Krall\u0131k da dahil d\u00fcnyan\u0131n pek \u00e7ok \u00fclkesinde yasa d\u0131\u015f\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

CRISPR-CAS9 R\u0130SKL\u0130 M\u0130?<\/h2>\n\n\n\n

\u00d6rne\u011fin; 20 b\u00fct\u00fcnleyici bazdan 19 tanesi genomda bamba\u015fka bir yerde daha bulunuyor olabilir. Dolay\u0131s\u0131yla rehber RNA\u2019n\u0131n hedeflenmek istenen yere de\u011fil de, ba\u015fka yere ba\u011flanma riski do\u011far. Cas9 enzimi de o zaman yanl\u0131\u015f yeri keser ve olmamas\u0131 gereken bir yerde mutasyona<\/strong>* neden olunur. Bu bazen birey i\u00e7in zarars\u0131z olur; bazen ise son derece tehlikeli bir durum olu\u015fturabilir.<\/p>\n\n\n\n

Mutasyon<\/strong>:Bir organizman\u0131n DNA’s\u0131ndaki bir gene meydana gelen baz\u0131\nde\u011fi\u015fiklikler.<\/p>\n\n\n\n

Bilimciler CRISPR-Cas9 sisteminin hatas\u0131z ba\u011flanma ve kesmesini garantileyecek iki yol \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor:<\/p>\n\n\n\n