\u0130nsanl\u0131k olarak vir\u00fcs ile m\u00fccadele etti\u011fimiz \u015fu g\u00fcnlerde, b\u00fcy\u00fck sorgulama i\u00e7indeyiz. 125 nanometre b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcndeki koronavir\u00fcse, bizden kilometrelerce uzaktayken kafa yorduk. Vir\u00fcs, o kadar mesafeyi h\u0131zla katetti. Baz\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131 hastal\u0131\u011fa d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. Hemen nedenini, ni\u00e7inini sorgulad\u0131k ve \u00e7aresinin ne olabilece\u011fini arad\u0131k. Uzaklardan gelen bu istenmeyen salg\u0131ndan kurtulmak, her \u015feyi bitirmiyor. Peki, beyaz alana ge\u00e7ip kurtuldu\u011fumuzda ve s\u0131k\u0131nt\u0131lar bitti\u011finde ne olacak dersiniz?
\nKonunun \u00f6zeti
\n\u00d6nce \u201cR 2.5\u201d (R-naught) bula\u015fma h\u0131z\u0131yla, girdi\u011fi her ortamda 2-3 ki\u015fiye bula\u015ft\u0131. Sonra bir ay i\u00e7inde d\u00fcnyan\u0131n en \u00fccra yerine kadar ula\u015ft\u0131. \u0130lk ba\u015fta kimse bu kadar h\u0131zla yay\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 tahmin edemiyordu. Ama o, d\u00fcnyan\u0131n her \u00fclkesinde, her \u015fehrinde birilerinin ci\u011ferlerine \u00e7oktan kamp kurmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Yetmedi, potansiyel bula\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 \u201cvir\u00fcs pozitif\/ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131\u201d ile milyonlarca insan\u0131 karantinaya ald\u0131rd\u0131.<\/p>\n
Karantinaya al\u0131nanlar, yo\u011fun bak\u0131mdakiler, solunum deste\u011fine al\u0131n\u0131p (ent\u00fcbe) uyutulanlar, vir\u00fcsten vefat edenler\u2026 B\u00fct\u00fcn bunlar, ileti\u015fim \u00e7a\u011f\u0131nda, insanl\u0131\u011f\u0131n g\u00f6z\u00fcn\u00fcn \u00f6n\u00fcnde oldu. \u0130nsanl\u0131k tarihinde, vir\u00fcs yine unutulmaz g\u00fcnler ya\u015fatt\u0131. B\u00fct\u00fcn bu hadiseler, bulunmaz bir sorgulaman\u0131n ya\u015fanmas\u0131na sebep oldu.<\/p>\n
\u00c7in, Filipinler, Malezya, Afganistan, \u0130ran, Kenya, M\u0131s\u0131r, \u0130talya, Almanya, \u0130ngiltere ve Amerika\u2019dan insanlar, bireysel ve toplu sorgulamalar\u0131n\u0131 nas\u0131l yapt\u0131lar? Hastalar\u0131yla yo\u011fun bak\u0131mda duygusal gel-git ya\u015fayan doktorlar\u0131n hissiyat\u0131 neydi? Daha ilk g\u00fcnden kendini hastane kuyruklar\u0131nda bulup toplu karantina odalar\u0131, test kuyruklar\u0131 ve yo\u011fun bak\u0131m s\u00fcre\u00e7lerini ya\u015fayanlar neler hissettiler?<\/p>\n
Vir\u00fcs, sabah\u0131 olmayan uzun gecelerin her bir dakikas\u0131nda, al\u0131nan her nefesin anlam\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck oldu\u011funu hat\u0131rlatt\u0131. Vir\u00fcs bula\u015fanlar, onlar\u0131n yak\u0131nlar\u0131 ve \u015fahitleri olan sa\u011fl\u0131k personeli, bunu kolay anlad\u0131. Elbette bize de anlatacaklar.<\/p>\n
D\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir taraf\u0131nda, sadece vir\u00fcsle cephede sava\u015fanlarla konu\u015fmad\u0131k. Karantina kural\u0131na uyamaya \u00e7al\u0131\u015farak bir nevi sava\u015fa katk\u0131 verenlerle de konu\u015ftuk. Tek konu\u015famad\u0131\u011f\u0131m\u0131z, vir\u00fcsten vefat edenler oldu. Onlar\u0131 da anlamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k.<\/p>\n
Bu s\u00fcre\u00e7te binlerce insan vefat etti. E\u011fer onlar hayatta kalabilselerdi, soluk borular\u0131ndan ci\u011ferlerine inen ve h\u00fccrelerine yap\u0131\u015f\u0131p \u00e7o\u011falan, savunma sistemlerini \u00e7\u00f6kerten vir\u00fcsle verdikleri sava\u015f\u0131n her bir an\u0131n\u0131 detayl\u0131ca anlat\u0131rlard\u0131. Maalesef hislerini anlatabilecek f\u0131rsatlar\u0131 olmad\u0131. Yaln\u0131zca kendilerinden (a\u011f\u0131z ve burun) al\u0131nan swap ile ger\u00e7ek zamanl\u0131 polimer zincir reaksiyonu (RT-PCR) ve ELISA test metodu ya da akci\u011fer tomografisiyle hastal\u0131klar\u0131n\u0131 te\u015fhise \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k. Onlar yava\u015f yava\u015f ahirete giderken geride kalanlar olarak \u201cdo\u011fal ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u201d nas\u0131l sa\u011flanabilece\u011fine, \u201csosyal mesafenin\u201d olu\u015fmas\u0131 i\u00e7in neler yap\u0131labilece\u011fine kafa yorduk.<\/p>\n
Salg\u0131n \u00e2n\u0131n\u0131 ya\u015famak zaten b\u00f6yle bir \u015feydi. Farkl\u0131 beklenti i\u00e7ine girmek de\u011fil d\u00fc\u015f\u00fcncede olan, ya\u015fan\u0131lan bu kadar b\u00fcy\u00fck \u015feyin anlam\u0131n\u0131 iyi kavrayabilmek. \u015eimdi geriye d\u00f6n\u00fcp bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, b\u00fct\u00fcn bu ya\u015fan\u0131lanlardan \u00e7\u0131kar\u0131lacak derslere geldi s\u0131ra.
\n\u00c7in\u2019de anla\u015f\u0131lamayan \u015fey, h\u0131zl\u0131 olmasayd\u0131
\nVir\u00fcs\u00fcn ortaya nas\u0131l \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 kesinlik kazanmad\u0131, kazanmas\u0131 da zor g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. \u00c7in\u2019de yaz\u0131lan bilimsel makalelerde, deniz mahsullerinin tamam\u0131na yak\u0131n\u0131nda Covid-19 vir\u00fcs\u00fc pozitif \u00e7\u0131km\u0131\u015f. Bu, olduk\u00e7a dikkat \u00e7ekici. Ancak onlar\u0131n, as\u0131l sorgulamada i\u015fin i\u00e7inden \u00e7\u0131kamad\u0131klar\u0131 konu bu de\u011fil, vir\u00fcs\u00fcn yay\u0131lma h\u0131z\u0131yd\u0131.<\/p>\n
\u0130nsandan insana bula\u015fmas\u0131, ilk olarak 41 ki\u015fide tespit edildi. Ocak ay\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda Wuhan\u2019da yap\u0131lan bu tespitten 13 g\u00fcn sonra, 846 ki\u015fiye daha bula\u015f\u0131vermi\u015fti. Bu k\u0131sa zaman i\u00e7inde vir\u00fcs, \u00c7in\u2019in d\u0131\u015f\u0131na ta\u015ft\u0131. 14 g\u00fcnl\u00fck kulu\u00e7ka s\u00fcresi dahi dolmam\u0131\u015ft\u0131. Semptomlar\u0131n kimde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc bile tespit edilemeden, \u00c7in\u2019de yeni y\u0131l tatili ba\u015flad\u0131.<\/p>\n
Be\u015f milyon ki\u015fi, bir anda \u00c7in\u2019e girdi ve yine be\u015f milyon ki\u015fi b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n g\u00f6z\u00fcn\u00fcn i\u00e7ine bakarak, vir\u00fcs ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 olup olmad\u0131klar\u0131 bilinmeden, \u00c7in\u2019den ayr\u0131ld\u0131. 23 Ocak ile 10 \u015eubat aras\u0131nda, 18 g\u00fcn i\u00e7inde vaka say\u0131s\u0131 240 kat artarak 44.730\u2019a \u00e7\u0131kt\u0131. As\u0131l olanlar, bu a\u015famadan sonra oldu. Amerika ve Fransa gibi \u00fclkelerin, her f\u0131rsatta DS\u00d6\u2019y\u00fc (D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc) su\u00e7lanmas\u0131n\u0131n sebebini bu olaylar olu\u015fturdu. Karantinaya al\u0131nmalar\u0131 gerekirken, \u00e7antalar\u0131n\u0131 al\u0131p ko\u015farak b\u00f6lgeden uzakla\u015fan insan g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fck\u00e7e, vir\u00fcsle \u00f6l\u00fcm kal\u0131m m\u00fccadelesi veren doktor ve bilim adamlar\u0131 \u00e7ok sa\u00e7 ba\u015f yoldu.<\/p>\n
Vir\u00fcs\u00fcn ilk yay\u0131lma s\u00fcrecinde, DS\u00d6, \u00c7in ve d\u00fcnyan\u0131n tamam\u0131 aras\u0131nda bir \u201cyalan\u201d s\u00f6yleme sorgulamas\u0131 yap\u0131l\u0131yordu. Bundan sonu\u00e7 al\u0131namad\u0131. Lakin yalan i\u015fi bitmi\u015f de\u011fil. \u0130nsanlar, \u00c7in\u2019de aylarca karantinaya al\u0131nd\u0131lar, evlerine kilitlendiler, sokaklarda d\u00f6v\u00fcld\u00fcler. Fakat b\u00fct\u00fcn bunlar ya\u015fand\u0131ktan sonra bug\u00fcn, orada bamba\u015fka bir atmosfer var. B\u00fct\u00fcn medya organlar\u0131 vas\u0131tas\u0131yla halk, vir\u00fcs\u00fcn d\u0131\u015far\u0131dan geldi\u011fine inand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f durumda. Ya\u015fananlar\u0131n tek su\u00e7lusu, yabanc\u0131lar!<\/p>\n
Yabanc\u0131lar soka\u011fa \u00e7\u0131kam\u0131yor, sokakta ise evlerine giremiyor, toplu bir yerde ise hi\u00e7 hareket ettirilmeden polis g\u00f6zetiminde karantinaya al\u0131n\u0131yorlar. Medya, \u00c7in\u2019de b\u00fct\u00fcn g\u00fcc\u00fcn\u00fc kullanarak, insanlar\u0131n kendilerini sorgulamalar\u0131na bile f\u0131rsat vermiyordu. Onca \u015feyden sonra, insanlar\u0131n bir ders \u00e7\u0131kartmalar\u0131 beklenirdi. Bu, onlar\u0131n tarih\u00ee haklar\u0131yd\u0131. Atmosfer de buna uygundu. Velakin, insanlar kendi hallerine b\u0131rak\u0131lmad\u0131lar. Ya\u015fan\u0131lanlar\u0131, birilerine fatura etmek belki onlar\u0131n da i\u015fine geliyordu.
\nFilipinler neden a\u015f\u0131 bekliyor?
\n\u00c7in\u2019de bunlar ya\u015fan\u0131rken, yan\u0131 ba\u015f\u0131ndaki Filipinler\u2019de farkl\u0131 \u015feyler oluyordu. Daha ilk g\u00fcnden Filipinler\u2019de, korkuyla kar\u0131\u015f\u0131k tedbirli davranma ileri safhadayd\u0131. Filipinler, binlerce adas\u0131na giri\u015f \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131, olaydan hemen sonra yasaklad\u0131. Soka\u011fa \u00e7\u0131kmay\u0131 baz\u0131 kurallara ba\u011flad\u0131. Durumu olmayan halka 20\u2019\u015fer kilo pirin\u00e7 da\u011f\u0131tt\u0131. Bu tedbirler netice verdi. Erken karantinan\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fcler. Ancak binlerce adadan olu\u015fan \u00fclkede vakalar artarsa ne yapacaklar\u0131n\u0131 kara kara d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlar. Bir an \u00f6nce a\u015f\u0131n\u0131n bulunmas\u0131 i\u00e7in dua ediyorlar.<\/p>\n
Covid-19 i\u00e7in heyecanla beklenen a\u015f\u0131, sadece Filipinler\u2019de de\u011fil, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada d\u00f6rt g\u00f6zle bekleniyor. Bu beklentiyi anlamak i\u00e7in vir\u00fcs enfeksiyonunun kendisini iyi bilmek gerekiyor. Onu iyi anlamak i\u00e7in di\u011fer bir hastal\u0131k yap\u0131c\u0131 bakterilerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131ral\u0131m. Veba ve c\u00fczzam gibi hastal\u0131klara sebep olan bakteriler, insan v\u00fccudunu s\u0131\u011f\u0131nacak liman olarak g\u00f6r\u00fcrler. Lenf bezi, v\u00fccut s\u0131v\u0131s\u0131, b\u00f6brek ya da akci\u011ferde, uygun ortam buldu\u011funda orada \u00e7o\u011fal\u0131rlar. K\u0131zam\u0131k, kuduz ve HIV gibi hastal\u0131klara sebep olan enfeksiyonlarda ise durum farkl\u0131d\u0131r. Onlar\u0131n, \u00e7o\u011falmak i\u00e7in h\u00fccreye ihtiya\u00e7lar\u0131 vard\u0131r. V\u00fccudu konak yapmaz, onu yerler.<\/p>\n
A\u015f\u0131y\u0131 bekleme sebebimiz
\nCovid-19 bir viral enfeksiyondur. O, \u00f6nce h\u00fccrenin duvar\u0131ndaki baz\u0131 k\u0131s\u0131mlara (ACE2 resept\u00f6r\u00fc) yap\u0131\u015f\u0131yor ve kendi genetik materyalini (RNA) h\u00fccre i\u00e7erisine g\u00f6nderiyor. \u0130\u00e7eri girdi\u011fi anda RNA\u2019s\u0131n\u0131 h\u00fccrenin DNA\u2019s\u0131na entegre ederek onu ele ge\u00e7iriyor ve kendi RNA\u2019s\u0131n\u0131 \u00fcrettirme emrini veriyor. H\u00fccreye bir olarak giren Covid-19, bin vir\u00fcs olarak \u00e7\u0131kabiliyor. \u00d6zetlersek, zararl\u0131 bakteriler sadece v\u00fccutta \u00e7o\u011fal\u0131yordu. Vir\u00fcs ise insan\u0131n h\u00fccrelerini yiyerek, yava\u015f yava\u015f ele ge\u00e7iriyor.
\nCovid-19 \u00f6zelinde vir\u00fcs\u00fcn, v\u00fccudu yava\u015f ele ge\u00e7irme i\u015fi, akci\u011fer h\u00fccrelerinden ba\u015fl\u0131yor. Bir \u015fekilde akci\u011fere ula\u015f\u0131p orada uygun bir h\u00fccreyi patlat\u0131yor. Sonra, akci\u011fere oksijen ta\u015f\u0131yan alveoller zarar g\u00f6r\u00fcyor. Bu a\u015famada, i\u015f h\u00fccreden \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve dokulara ula\u015fm\u0131\u015f oluyor. Durdurulamay\u0131p ilerledi\u011finde ise akci\u011fer tahrip oluyor. \u015eayet hi\u00e7 \u00f6nlenemezse b\u00fct\u00fcn solunum sistemi \u00e7\u00f6k\u00fcyor. K\u0131saca koronavir\u00fcs\u00fc, akci\u011ferin dokusunu olu\u015fturan h\u00fccreleri par\u00e7alad\u0131\u011f\u0131 zaman, bir iki hafta i\u00e7inde solunum sistemini \u00e7\u00f6kertiyor.<\/p>\n
\u015eayet a\u015f\u0131 bulunup v\u00fccuda verilseydi durum \u015f\u00f6yle olacakt\u0131. A\u015f\u0131yla, v\u00fccuttaki en \u00f6nemli askerler olan B h\u00fccrelerine ve v\u00fccudu denetleyen T h\u00fccrelerine d\u00fc\u015fman\u0131n robot resmi tan\u0131t\u0131lacak ve antikor \u00fcretimi sa\u011flanarak haf\u0131zaya al\u0131nacakt\u0131. Covid-19\u2019un, RNA dizilimi verildi\u011fi i\u00e7in ilk h\u00fccreyi patlatmaya f\u0131rsat bulamayacakt\u0131. A\u015f\u0131 sayesinde v\u00fccudun aktif ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k h\u00fccreleri tehlikeyi bildiklerinden alarm verecek, lenfosit h\u00fccreleri sava\u015f durumuna ge\u00e7ip \u00e7o\u011falacak ve belki az bir belirti ile Covid-19 enfeksiyonunu bitirecekti.<\/p>\n
Vir\u00fcslerde a\u015f\u0131 konusu, toplum sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kurtaran ana parametrelerden birisidir. Memenjit 68, tifo 58, kuduz 4 y\u0131lda a\u015f\u0131lanabildi, ebola, sars ve mers gibi hastal\u0131klar\u0131n a\u015f\u0131lar\u0131 ise 30-40 y\u0131ld\u0131r aran\u0131yor. Ama yine de a\u015f\u0131, insanl\u0131k tarihinde toplu \u00f6l\u00fcmlerin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7en ciddi bir bulu\u015ftur. Sultan Abd\u00fclhamid Han\u2019\u0131n, Pasteur\u2019dan telif hakk\u0131n\u0131 \u00f6deyerek ald\u0131\u011f\u0131 k\u0131zam\u0131k a\u015f\u0131s\u0131n\u0131 Osmanl\u0131 topraklar\u0131nda uygulamas\u0131n\u0131n hikmeti, \u015fimdi daha iyi anla\u015f\u0131l\u0131yor.<\/p>\n
\u201cSalg\u0131n var ve a\u015f\u0131 da yoksa, insanl\u0131k olarak en zay\u0131f halkam\u0131z kadar\u0131z.\u201d Bug\u00fcn, Filipinliler \u00f6zelinde b\u00fct\u00fcn insanlar\u0131n Covid-19 a\u015f\u0131s\u0131n\u0131 beklemelerinin sebebi de budur. Peki, sa\u011fl\u0131k hizmetleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan insanl\u0131\u011f\u0131n en zay\u0131f halkalar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu, Afrika gibi yerlerde durumlar nas\u0131l?
\nAfrika\u2019n\u0131n sorgulamalar\u0131
\nKamuoyu denen \u015fey, medya ara\u00e7 gere\u00e7leriyle yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in yalan\u0131n do\u011fru gibi anla\u015f\u0131lmas\u0131na m\u00fcsaittir. \u0130nsanlara \u00e7ok b\u00fcy\u00fck yalanlar\u0131n tarihte do\u011fru gibi \u00f6\u011fretildi\u011fini bilmekteyiz. Afrika\u2019daki g\u00f6r\u00fc\u015fmeleri, bu y\u00fczden biraz daha halk\u0131n i\u00e7inden yap\u0131yoruz. \u0130lgin\u00e7 detaylar kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n
Hadisenin ilk \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnlerde, Afrika\u2019n\u0131n \u00e7o\u011fu b\u00fcy\u00fck \u015fehrinde beyaz insanlar sorumlu tutulmu\u015f. Beyazlar\u0131 g\u00f6r\u00fcnce \u201cHo\u015f geldin korona\u201d diyen \u00e7ok olmu\u015f. Daha sonra \u00f6yle olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlam\u0131\u015flar. Yurt d\u0131\u015f\u0131ndan gelen bir vali yard\u0131mc\u0131s\u0131, y\u00fczlerce ki\u015fiye vir\u00fcs bula\u015ft\u0131rm\u0131\u015f. Bu, toplumda infial olu\u015fturmu\u015f. Karantina s\u00fcreci bittikten sonra ki\u015fi, cinayetten yarg\u0131lanmak \u00fczere cezaevine g\u00f6nderilmi\u015f.<\/p>\n
K\u00fc\u00e7\u00fck \u015fehirlerde toplant\u0131lar yap\u0131lm\u0131\u015f. Korona bize gelirse ne yapar\u0131z, sorusunun cevab\u0131 aranm\u0131\u015f. Sa\u011fl\u0131k sistemlerinin k\u00f6t\u00fc oldu\u011funu bildikleri i\u00e7in se\u00e7eneklerini s\u0131ralam\u0131\u015flar. Toplant\u0131da s\u00f6z alanlardan birisi Mecelle\u2019nin 30. kaidesi olan, \u201cDef\u2019i mef\u00e2sid celb-i men\u00e2fi\u2019den evl\u00e2d\u0131r\u201d\u0131 (En ba\u015fta zararl\u0131lar\u0131 def, di\u011fer menfaatlerden \u00f6nce gelir) s\u00f6yleyerek karantinay\u0131 savunmu\u015f. Karantina orada da en b\u00fcy\u00fck \u00e7\u00f6z\u00fcm olmu\u015f. Ama daha ilginci, vir\u00fcs\u00fcn ge\u00e7 gelmesinden dolay\u0131 Allah\u2019a \u00e7ok \u015f\u00fckrediyorlarm\u0131\u015f. \u201cVir\u00fcs ak\u0131ll\u0131, biz Afrikal\u0131lara kendimizi toplamak i\u00e7in biraz daha zaman verdi.\u201d d\u00fc\u015f\u00fcncesindelermi\u015f.
\nVir\u00fcs\u00fcn akl\u0131 var m\u0131?
\nPeki, ger\u00e7ekten vir\u00fcs ak\u0131ll\u0131 m\u0131? Ak\u0131ll\u0131 davran\u0131yor mu? Vir\u00fcslerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bilinmesi \u00e7ok yenidir. Y\u00fcz y\u0131l \u00f6nce, Hollandal\u0131 botanik uzman\u0131 Martinus Beijerinck taraf\u0131ndan varl\u0131\u011f\u0131 tahmin edildi. Tahmin edildi dememizin sebebi, o kadar k\u00fc\u00e7\u00fcklerdi ki elektronik mikroskoplar\u0131n bulundu\u011fu 1935 y\u0131l\u0131na kadar g\u00f6r\u00fclemediler. Canl\u0131 bir varl\u0131ktan \u00e7ok, biyokimyasallardan olu\u015fan karma bir yap\u0131lar\u0131 vard\u0131.<\/p>\n
Wendell M. Stanley ve ekibi, ilk defa vir\u00fcs\u00fc g\u00f6rerek Kimya Nobeli ald\u0131lar. Vir\u00fcs\u00fcn bulunmas\u0131yla birlikte, g\u00fcn\u00fcm\u00fcze dek s\u00fcren bir tart\u0131\u015fma ba\u015flad\u0131. Vir\u00fcs, canl\u0131 kapsam\u0131na girmesini sa\u011flayacak uygun \u00f6zelliklere sahip miydi? Yoksa o, canl\u0131da ya\u015fayan ba\u015fka bir \u015fey miydi? O y\u00fczden bilim adamlar\u0131 vir\u00fcslere \u201c\u00f6teki varl\u0131klar, mikrozombiler, h\u00fccre korsanlar\u0131, mikroskop \u00f6tesi soyguncular\u201d gibi birtak\u0131m benzetmeler yapt\u0131lar. K\u0131saca vir\u00fcs\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 bile bilim d\u00fcnyas\u0131nda anla\u015f\u0131lamam\u0131\u015fken, ak\u0131ll\u0131 davranmas\u0131n\u0131n arkas\u0131ndaki \u201cak\u0131l\u201d denen \u015feyin, nas\u0131l bir durum oldu\u011funun bilinmesi zor g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n
Ancak vir\u00fcs, v\u00fccuda oksijenin girmesinden ve karbondioksitin \u00e7\u0131kmas\u0131ndan sorumlu akci\u011fer h\u00fccrelerini(Alveol) hedef ald\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ci\u011ferlerdeki oksijenin kapasitesini d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcyor. Beyne yeterince oksijen gitmedi\u011finde d\u00fc\u015f\u00fcnce ve davran\u0131\u015f bozukluklar\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Covid vir\u00fcs\u00fcnden etkilenenlerin hafif uykulu ve kendini kaybetmi\u015f hallerinin sebebi budur.<\/p>\n
Covid-19 vir\u00fcs\u00fcn\u00fcn enfekte etti\u011fi insanlar\u0131n \u00e7ok farkl\u0131 \u015fikayetlerde bulunmalar\u0131n\u0131n sebebi de vir\u00fcs\u00fcn her insan\u0131n v\u00fccut zafiyetine g\u00f6re davran\u0131\u015f geli\u015ftirmesine ba\u011flan\u0131yor. Bilim adamlar\u0131 \u015fimdilerde, toplumda vir\u00fcs sonras\u0131 sendromlar\u0131n olu\u015faca\u011f\u0131n\u0131 tahmin ediyorlar. Enfekte olup solunum cihaz\u0131na ba\u011flananlar\u0131n, solunum yetmezli\u011fine ba\u011fl\u0131 olarak yo\u011fun bak\u0131ma girenlerin farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 gibi salg\u0131nda her insan\u0131n ayr\u0131 ayr\u0131 vir\u00fcs hikayeleri olaca\u011fa benziyor.<\/p>\n
\u0130spanyol gribinden bug\u00fcne
\n1918-20 \u0130spanyol gribinde, 50-100 milyon insan\u0131n \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc tahmin ediliyor. O zamanki d\u00fcnya n\u00fcfusu 1.8 milyar idi. \u015eimdi ise d\u00fcnya \u00fczerinde yakla\u015f\u0131k 7.8 milyar insan ya\u015f\u0131yor. Bu demek oluyor ki insanl\u0131k, y\u00fczy\u0131l \u00f6nceki salg\u0131n ile ayn\u0131 davran\u0131\u015f\u0131 sergilerse, bug\u00fcn yakla\u015f\u0131k 350-700 milyon aras\u0131 insan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc ile sonu\u00e7lanabilir.<\/p>\n
\u0130spanyol gribi s\u0131ras\u0131nda salg\u0131n\u0131n d\u00fcnyan\u0131n ba\u015fka bir yerine ula\u015fmas\u0131 \u00e7ok uzun s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc. \u015eimdi ise iki vas\u0131ta ile bir ay sonra \u0130spanya\u2019ya geldi. \u0130spanyollar, Akdeniz \u00fclkesinin rahat insanlar\u0131 olarak, \u00f6nceleri sosyal hayatlar\u0131ndan taviz verip karantinaya ge\u00e7mediler. Ancak hemen sonras\u0131nda s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 da olsa s\u0131k\u0131 bir karantina ba\u015flat\u0131ld\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc sosyal hayatta oldu\u011fu gibi, sa\u011fl\u0131k alan\u0131nda da disiplinlerinin zay\u0131f oldu\u011funu biliyorlard\u0131. Hastaneye d\u00fc\u015fmemek i\u00e7in evlerinde ilk bir ay hem dinlenip hem de kendilerini korudular.<\/p>\n
Sonra eski e\u011flence istekleri bast\u0131r\u0131lamaz oldu. Hemen arkas\u0131ndan soka\u011fa \u00e7\u0131kana 600 euro ceza kesildi. K\u00f6pe\u011fi olanlara her g\u00fcn \u00e7\u0131k\u0131\u015f izni verildi. Siesta, fiesta ve futbol \u00fclkesi olarak bilinen \u0130spanya\u2019da halk, ciddi bir ikilem ya\u015f\u0131yordu. Ge\u00e7 saatlere kadar e\u011flenceli etkinliklere ba\u015flamak m\u0131, evde karantina alt\u0131nda beklemek mi?<\/p>\n
Sosyal mesafe ve karantina mevzuu
\n\u0130nsan, tercihlerini ya\u015fayabilen bir varl\u0131kt\u0131r. Bedeninde iki g\u00fc\u00e7 merkezi ona yollar belirler; ruh ve nefis. Hangisinin yolunu se\u00e7ecek olursa onun tercihini ya\u015far. Vir\u00fcs g\u00fcnleri, nefsin arzular\u0131na uyup istedi\u011fi gibi davranma ile ruhun, \u00f6l\u00fcm\u00fc, ahireti ve sorguyu hat\u0131rlatan temkinli olma durumunu ya\u015fayan, b\u00fct\u00fcn insanl\u0131\u011f\u0131n m\u00fccadelesi, herkesin g\u00f6z\u00fc \u00f6n\u00fcnde cereyan ediyor. Nefsine sahip \u00e7\u0131kmay\u0131 se\u00e7enler olacak, ona sahip \u00e7\u0131k\u0131p yoluna devam etmeyi d\u00fc\u015f\u00fcnenler de olacak. Ama b\u00fcy\u00fck bir yol ayr\u0131m\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 fark ediliyor. Sosyal mesafe mevzuu, bu ayr\u0131m\u0131 tam anlat\u0131r oldu.
\nSosyal mesafe ya da karantinay\u0131 uygulamad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi geli\u015fene kadar vir\u00fcs, \u00e7ok h\u0131zl\u0131 \u015fekilde toplumun %90\u2019\u0131na ula\u015f\u0131yor. Zamans\u0131z h\u0131zl\u0131 ula\u015fma, enfekte etti\u011fi ki\u015filerin \u00e7o\u011funu \u00f6ld\u00fcr\u00fcr. Bir yere vir\u00fcs girdi\u011finde, a\u015f\u0131 ve karantina yok ise oradaki her \u00fc\u00e7 ki\u015fiden birini \u00f6ld\u00fcrebilir.<\/p>\n
Karantina, enfekte olan grubun enfeksiyonunu kendi i\u00e7erilerinde devinimini sa\u011flar. Grup i\u00e7inde salg\u0131n biter, kalan\u0131n ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 g\u00fc\u00e7 kazanm\u0131\u015f olur. Hayatta kalan ki\u015finin \u00fczerinde vir\u00fcs\u00fcn sadece izleri kal\u0131r.<\/p>\n
As\u0131l sorgulama, \u00f6lecek ki\u015fi ile ya\u015fayacak ki\u015finin ayn\u0131 karantina havuzunda bekletilmesi s\u0131ras\u0131nda ba\u015flar. Salg\u0131n ile m\u00fccadele edenleri salg\u0131ndan sorumlu tutma, herkese bula\u015ft\u0131rmak i\u00e7in akla hayale gelmedik \u015feyler yapmak gibi u\u00e7 davran\u0131\u015flar, bu d\u00f6nemde g\u00f6r\u00fclebilir. Karantina olmazsa b\u00fct\u00fcn herkes tehlikeye girmi\u015f oluyor. Peki, vir\u00fcs\u00fc ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilen insanlar kendilerini korusa, karantinaya gerek kalmasa olmaz m\u0131? Art\u0131k bilin\u00e7 \u00e7a\u011f\u0131nday\u0131z de\u011fil mi? Sorunun cevab\u0131, \u0130talya \u00f6rne\u011finde.<\/p>\n
\u0130talya\u2019n\u0131n \u00f6\u011frendikleri
\nVir\u00fcs\u00fc ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilinenlerin, hangi davran\u0131\u015f\u0131 g\u00f6sterebileceklerini tahmin etmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Bunu en iyi \u0130talya g\u00f6rd\u00fc. \u0130lk yo\u011fun bak\u0131m vakas\u0131, 20 \u015eubat\u2019ta ya\u015fand\u0131. Bundan 24 saat sonra test edilen 36 ki\u015fide daha sonu\u00e7 pozitif \u00e7\u0131kt\u0131. \u0130lerleyen g\u00fcnlerde yo\u011fun bak\u0131m ihtiyac\u0131 olan vaka say\u0131s\u0131 katlanarak ilerledi. \u00dclkenin kuzey k\u0131sm\u0131 karantinaya al\u0131nd\u0131. 16 milyonluk Kuzey \u0130talya, \u201cEnfekte kabul edildik ve d\u0131\u015flanarak ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011fa maruz kald\u0131k.\u201d dediler. \u0130talyan halk\u0131 aras\u0131nda y\u0131llard\u0131r s\u00fcregelen \u2018\u00e7al\u0131\u015fan kuzeyli\u2019 ile \u2018keyfine d\u00fc\u015fk\u00fcn g\u00fcneyli\u2019 tart\u0131\u015fmas\u0131, koronavir\u00fcs ile tekrar alevlendi.<\/p>\n
Salg\u0131n\u0131n ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 tarih Aral\u0131k 2019\u2019dan bu yana, \u00c7in\u2019in \u015feffaf davranmad\u0131\u011f\u0131 ve verileri payla\u015fmad\u0131\u011f\u0131na dair d\u00fcnya genelinde yayg\u0131n bir g\u00f6r\u00fc\u015f var. Avrupa\u2019da ise vir\u00fcs\u00fcn en \u00e7ok yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fclke olan \u0130talya\u2019da h\u00fck\u00fcmet, bilgi payla\u015f\u0131m\u0131 ve karar alma konusunda ba\u015f\u0131ndan bu yana olduk\u00e7a \u015feffaf davrand\u0131. \u00dclke bir kere vir\u00fcs\u00fc hissetmi\u015fti.<\/p>\n
\u00dclkeyi tam olarak karantinaya almaya karar verdiler. Ekonomilerinin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu turist gelirleriyle d\u00f6nen \u00fclke, i\u015f alanlar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmesi pahas\u0131na bu alan\u0131 kapatt\u0131. \u00dc\u00e7 ay karantinada kalan \u0130talyanlar\u0131n, ruhsal y\u00f6nlerini g\u00fc\u00e7l\u00fc tutulabilmek i\u00e7in meydanlarda halka toplu dua anonslar\u0131 yap\u0131ld\u0131. Martini meydan\u0131nda, \u201csalg\u0131na kar\u015f\u0131 beraber dua ediyoruz\u201d denilerek, bir defas\u0131nda Kur\u2019\u00e2n-\u0131 Ker\u00eem dahi okuttular.<\/p>\n
\u0130talya, h\u0131zl\u0131 salg\u0131ndaki birka\u00e7 ayda \u015funu \u00f6\u011frendi; \u201cSalg\u0131nda, doktorlara, karantinaya ve duaya g\u00fcvenebilirsin ama insan davran\u0131\u015flar\u0131na g\u00fcvenemezsin.\u201d<\/p>\n
\u0130nsanl\u0131k tarihinin b\u00fcy\u00fck sorgulamalar\u0131
\nVeba, \u00c7in\u2019deki Ming hanedanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. Afrika\u2019da s\u0131\u011f\u0131r vebas\u0131 ise k\u0131tada s\u00f6m\u00fcrge yay\u0131lmas\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131rd\u0131.
\nAmerika\u2019daki \u00e7i\u00e7ek hastal\u0131\u011f\u0131 i\u015fgali kolayla\u015ft\u0131rd\u0131.
\nKara veba, Avrupa feodal sistemini sona erdirdi.
\nKAYNAKLAR
\n1838 T\u00fcrk-\u0130ngiliz Serbest Ticaret Anla\u015fmas\u0131\u2019ndan Avrupa G\u00fcmr\u00fck Birli\u011fi\u2019ne: http:\/\/kuramsalaktarim.com\/1838-turk-ingiliz-serbest-ticaret-anlasmasindan-avrupa-gumruk-birligine\/; Bedi N. \u015eeysuvaro\u011flu ve di\u011ferleri, T\u00fcrk T\u0131p Tarihi, Bursa, 1984; Cihan Dura, \u201c1838 Osmanl\u0131-\u0130ngiliz Ticaret Anla\u015fmas\u0131\u201d, Gazete M\u00fcdafaa-i Hukuk, 26.01.2001, Say\u0131 36; James L. Gelvin, Modern Ortado\u011fu Tarihi, 1453-2015, \u00c7ev.: G\u00fcne\u015f Ayas, \u0130stanbul; Nil Sar\u0131, \u201cBehcet Mustafa Efendi\u201d, D\u0130A, C.5, s.345; \u00d6. Celal Sara\u00e7, \u201cTanzimat ve Sanayimiz\u201d, Tanzimat 1, \u0130stanbul, 1940; Sinan Tavuk\u00e7u, \u201cSalg\u0131n Hastal\u0131klar\u0131n Tetikledi\u011fi D\u00fcnya Tarihindeki G\u00fc\u00e7 ve D\u00fczen De\u011fi\u015fiklikleri\u201d, Stratejik D\u00fc\u015f\u00fcnce Enstit\u00fcs\u00fc: https:\/\/www.sde.org.tr\/sinan-tavukcu\/genel\/salgin-hastaliklarin-tetikledigi-dunya-tarihindeki-guc-ve-duzen-degisiklikleri-kose-yazisi-16688;Y\u0131lmaz \u00d6ztuna, B\u00fcy\u00fck T\u00fcrkiye Tarihi; a.g.mlf., 1402 Ankara Muharebesi, Bayezid ile Timur\u2019un \u00d6l\u00fcm\u00fc ve Fetret Devri, \u0130stanbul 1946.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u0130nsanl\u0131k olarak vir\u00fcs ile m\u00fccadele etti\u011fimiz \u015fu g\u00fcnlerde, b\u00fcy\u00fck sorgulama i\u00e7indeyiz. 125 nanometre b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcndeki koronavir\u00fcse, bizden kilometrelerce uzaktayken kafa yorduk.<\/p>\n","protected":false},"author":189,"featured_media":6102,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[],"acf":[],"views":518,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.ulubat.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6092"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.ulubat.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.ulubat.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.ulubat.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/189"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.ulubat.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6092"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/blog.ulubat.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6092\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6105,"href":"https:\/\/blog.ulubat.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6092\/revisions\/6105"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.ulubat.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/6102"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.ulubat.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6092"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.ulubat.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6092"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.ulubat.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6092"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}